Đầm phá – Nét duyên của xứ biển

Các dòng sông hòa mình vào biển cả tạo nên nhiều đầm phá trải dài khắp 134km đường bờ biển của Bình Định. Hệ thống đầm phá tạo nên một cảnh quan sinh thái duyên dáng, nên thơ đồng thời mang lại sinh kế ổn định cho người dân địa phương.

Bình Định có nhiều đầm phá, trong đó, có diện tích lớn nhất và có đóng góp quan trọng nhất vào kinh tế địa phương là đầm Trà Ổ, đầm Đạm Thủy và đầm Thị Nại.

1. Đầm Trà Ổ (đầm Châu Trúc/ đầm Bàu Bàng)

• thuộc địa phận 4 xã Mỹ Thắng, Mỹ Lợi, Mỹ Đức, Mỹ Châu, huyện Phù Mỹ.
• diện tích 13.000 ha, chu vi khoảng 20km.
• nằm trong lòng các dãy núi bao quanh cả hướng bắc, tây và nam.

Cách đây nhiều thế kỉ, khu vực đầm Trà Ổ là một vịnh biển, thông với cửa biển Hà Ra, có nhiều thuyền bè đi lại. Theo thời gian, khu vực cửa biển này bị bồi lấp, đầm Trà Ổ bị chia cắt hoàn toàn với biển. Đầm Trà Ổ vẫn nhận nước ngọt từ các dãy núi xung quanh nhưng không còn nhận nước biển từ thủy triều nên nước ở đầm Trà Ổ nhạt dần và trở thành một đầm nước lợ. Chính dòng nước lợ đặc trưng riêng của Trà Ổ đã tạo nên những loại tôm cá đặc trưng mà hương vị không thể lẫn với bất cứ nơi nào khác.

Đến với đầm Trà Ổ, làm sao bỏ qua được cá Chình Mun và Chình Bông, thịt thơm ngon, đậm đà. Đầm Trà Ổ cũng là nơi sản sinh ra món “bún tôm” – một món ăn dân dã nhưng hương vị ngọt thanh tự nhiên từ con tép đầm Châu Trúc sẽ khiến bạn nhớ mãi không quên. Nếu bạn đã từng đi Phú Quốc và ăn món bún quậy nổi tiếng thì có sẽ bạn sẽ bất ngờ khi biết rằng bún quậy là một phiên bản phái sinh từ món “bún tôm” đầm Trà Ổ, do người dân Bình Định đến Phú Quốc sáng tạo ra.

Đầm Trà Ổ với cảnh sắc thiên nhiên tuyệt đẹp, không chỉ đóng vai trò là nơi cung cấp sinh kế quan trọng cho người dân địa phương mà còn có tiềm năng du lịch rất lớn. Những bộn bề của cuộc sống hối hả chố phố thị có thể được chữa lành khi ngồi trên con thuyền nhỏ, lênh đênh trên mặt nước mênh mông, ngắm hoàng hôn đang trải nắng vàng trên những gợn sóng nước.

Đầm Trà Ổ cũng là một mảnh ghép văn hóa quan trọng trong đời sống người dân xứ Nẫu. Lễ hội đua thuyền rồng vào mùa xuân hàng năm đã trở thành phong tục truyền thống của người dân địa phương. Thể hiện đậm nét tinh thần của người dân miền biển.

2. Đầm Đạm Thủy (đầm Đề Gi/ đầm Nước Ngọt)

• thuộc địa phận xã Cát Minh, Cát Khánh (huyện Phù Cát) và Mỹ Cát, Mỹ Chánh, Mỹ Thành (huyện Phù Mỹ).
• diện tích hơn 2.000ha
• cửa ngõ ra biển của sông La Tinh.

Mặc dù có tên là đầm Đạm Thủy (nước ngọt) nhưng đây lại là một đầm nước mặn. Nước biển đầm Đạm Thủy có độ mặn đủ để tạo nên những hạt muối chất lượng cao hàng đầu Bình Định.

Về nguồn gốc cái tên “danh không xứng với thật” của đầm Đạm Thủy, đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi. Trong đó, phổ biến hơn cả là giả thuyết tên gọi do vua Nguyễn Ánh đặt. Tương truyền, khi đang trên đường chạy trốn nghĩa quân Tây Sơn qua Xiêm La, quân nhà Nguyễn dừng chân ở vịnh Đề Gi nhưng giữa lúc đói khác mà xung quanh chỉ toàn nước mặn chát. Nguyễn Ánh đã khấn xin trời rằng: “Nếu mệnh nhà Nguyễn chưa dứt, xin trời ban cho nước ngọt.” Và sau đó, khi đào sâu xuống dưới lớp cát quanh đầm thì quả thật đã tìm được dòng nước ngọt. Đến bây giờ, nếu khoan giếng xuống lớp cát xung quanh đầm, người dân vẫn dễ dàng tìm được mạch nước ngọt.

Nếu Đầm Đạm Thủy trong lịch sử là nơi diễn ra những trận thủy chiến ác liệt giữa nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn thì đầm Đạm Thủy bây giờ lại là nơi có phong cảnh sơn thủy hữu tình. Nước biển Đề Gi trong xanh như ngọc bích, bở biển với bãi các dài và nông, cực kì thích hợp để tắm và bơi.

Nước mặn đầm Đạm Thủy cho ra đời những món cá nổi tiếng như gỏi cá mai. Con cá mai Đề Gi múp tròn, thịt tươi rói ăn giòn mà ngọt, quyện với vị béo của đậu phộng, chấm chút vị mặn của nước mắm đề gi. Những khu vực nước lợ của đầm Đạm Thủy còn nuôi dưỡng nên loài cá Chua, được xem là một món cá đặc hữu của Bình Định.

Đầm Đạm Thủy thông với biển qua eo Đề Gi. Bờ Bắc Mỹ Thành và bờ Nam Cát Khánh, cách nhau chỉ mấy trăm mét mà thấy nhau nhưng chẳng dễ dàng gặp gỡ. Năm 2023, cầu vượt biển Đề Gi khánh thành, biến ước mơ được kết nối đôi bờ trở thành hiện thực. Cây cầu vượt biển thứ 2 của Bình Định giúp hoàn thiện tuyến đường ven biển thông suốt từ Hoài Nhơn đến Quy Nhơn, mở ra nhiều hi vọng cho một tương lai kinh tế ngày càng phát triển hơn cho người dân miền biển.

3. Đầm Thị Nại

• thuộc địa phận xã Phước Thắng, Phước Hòa, Phước Sơn, Phước Thuận (huyện Tuy Phước) và xã Nhơn Hội, phường Hải Cảng, Nhơn Bình, Đống Đa, Thị Nại (TP. Quy Nhơn).
• diện tích hơn 5.000 ha, là đầm lớn nhất Bình Định.
• nơi hợp lưu của sông Côn và sông Hà Thanh đổ ra biển.

Tên Thị Nại có nguồn gốc từ tiếng Champa là Cri Vinaya, được phiên âm ra Hán Việt là Thị Lị Bì Nại, sau này được gọi rút gọn là Thị Nại. Thị Nại từ xa xưa đã là một hải cảng lớn của vương quốc Chiêm Thành. Trong suốt chiều dài lịch sử, nơi đây là chiến trường diễn ra biết bao trận hải chiến “long trời lở đất” như:

• 1284, quân Nguyên đại bại trước hải quân Chiêm Thành.
• 1470, Lê Thánh Tông đánh bại Chiêm Thành, công hạ thành Đồ Bàn, chính thức sáp nhập lãnh thổ Bình Định vào bản đồ Đại Việt.
• Những năm cuối thế kỉ 18, Thị Nại là chiến trường quan trọng trong cuộc nội chiến giữa nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn.

Ngày nay, một phần của đầm Thị Nại được sử dụng để xây dựng cảng Quy Nhơn là hải cảng lớn nhất miền Trung và là cửa ngõ ra biển của Tây Nguyên, đóng vai trò quan trọng trong việc giao thương kinh tế.

Đầm Thị Nại ngày nay mang một vẻ đẹp yên bình nhưng tráng lệ. Mỗi lần mình đi trên con đường xuyên qua đồi cát Phương Mai, ngắm hoàng hôn trên Đầm Thị Nại là mình lại thấy thổn thức trước vẻ đẹp siêu thực này.

Đầm Thị Nại cũng là sinh kế quan trọng đối với người dân tỉnh Bình Định. Trên mặt đầm có thể dễ dàng bắt gặp những vó tôm, ghe nhỏ đánh bắt cá, hoặc những khu vực nuôi trồng thủy sản lớn.

Đầm Thị Nại được che chắn bởi bán đảo Phương Mai. Năm 2006, cần Nhơn Hội được khánh thành, nối liền thành phố Quy Nhơn và khu kinh tế Nhơn Hội. Cây cầu vượt biển dài nhất Việt Nam thời điểm ấy đã nối liền bán đảo Phương Mai với đất mẹ, mang Kì Co – Eo Gió, bãi rêu Nhơn Hải … trở thành những địa điểm check-in nổi tiếng khắp Việt Nam. Nhưng quan trọng hơn cả, cầu Nhơn Hội đã đưa hành trình đến trường cấp ba của học sinh Nhơn Hội, Nhơn Lý, Nhơn Hải trở nên thuận tiện hơn, tiếp sức cho giấc mơ bơi ra biển lớn của người dân làng chài ….

Đầm phá Bình Định không chỉ là nơi cung cấp sản vật nuôi dưỡng con người miền biển mà còn có phong cảnh sơn thủy hữu tình, với đặc trưng lưng tựa núi, mặt hướng biển. Cũng như những dòng sông, những đầm phá cũng là nơi thời gian lắng đọng lại những thăng trầm trong lịch sử, là một phần quan trọng trong kí ức mỗi người con đất võ thân yêu mỗi khi nhắc về.