BỐN DÒNG SÔNG CHẢY QUA MIỀN ĐẤT VÕ

Bình Định là một tỉnh duyên hải miền Trung có chiều ngang hẹp. Địa hình với khoảng 70% là đồi núi, thấp dần từ Tây sang Đông. Trải dài suốt 110km chiều dài của tỉnh Bình Định là những dòng sông nhỏ cắt ngang chảy ra biển, tạo thành những đầm phá nhỏ và đồng bằng hẹp ven biển.

Cứ mỗi lần nhắc đến hai chữ quê hương, không hiểu vì sao hình ảnh những dòng sông lại hiện lên đầu tiên trong tâm trí của mình. Có lẽ, dòng sông là hình ảnh gần gũi và thân mật nhất trong tâm hồn người Việt cho nên chủ đề về những dòng sông luôn là nguồn cảm hứng bất tận cho văn đàn Việt Nam.

Chảy qua địa giới tỉnh Bình Định, theo thứ tự từ Bắc vào Nam, lần lượt là bốn dòng sông lớn: Lại Giang, Latinh, Côn, Hà Thanh. Bài viết tiếp theo trong chuỗi bài về Bình Định là viết về bốn dòng sông này.

(Lưu vực sông là vùng đất mà trong phạm vi đó nước mặt, nước dưới đất chảy tự nhiên vào sông và thoát ra một cửa chung hoặc thoát ra biển.)

Ảnh minh họa trong bài được mình tải về từ google, chưa xin phép bản quyền sử dụng từ tác giả. Mình cam kết sử dụng ảnh vì mục đích phi lợi nhuận. Xin chân thành cảm ơn tất cả tác giả mình đã sử dụng ảnh.

1. Sông Lại Giang (Lợi Giang)

• Được hợp nhất từ hai dòng sông nhỏ là sông An Lão và sông Kim Sơn, có lưu vực thuộc ba huyện An Lão, Hoài Ân và Hoài Nhơn.
• Chủ yếu chảy qua địa phận xã Hoài Nhơn, theo hướng Tây Bắc – Đông Nam, đổ ra biển ở cửa An Dũ (Hoài Hương – Bình Định)
• Nối hai bờ Lại Giang là cầu Bồng Sơn bao gồm cầu đường bộ và cầu đường sắt. Đây là cầu dài đi qua QL1A dài nhất tỉnh Bình Định.

Hoài Nhơn là quê ngoại của mình, mình không thể đếm hết được số lần đi qua cầu Bồng Sơn để về thăm bà. Cảm giác choáng ngợp khi đứng trước thiên nhiên hùng vĩ đã in sâu vào tiềm thức mình. Dòng sông khi thì rộng lớn mênh mông, cuồn cuộn nước vào mùa mưa, đôi khi lại xanh mướt hoa màu vào mùa nắng hạ. Dù ở thời điểm nào thì dòng Lại Giang vẫn miệt mài bồi đắp nên đồng bằng Hoài Nhơn màu mỡ và trù phú.

Lại Giang chảy qua xứ dừa Tam Quan, hai bên bờ Lại Giang là những rặng dừa bạt ngàn, xanh thẳm. Lại Giang nổi tiếng với sản vật cá bống trắng thơm ngon, không tanh. Còn gì nuông chiều vị giác hơn một chén cơm trắng ăn kèm với cá bống kho tiêu trong ngày mưa rả rích, răng cắn ngập miếng mỡ bụng cá trắng hồng xen xíu vị cay cay tiêu ớt. Tiếng hít hà mang cả tình yêu của quê hương vào từng bữa cơm gia đình đầm ấm, một cách bình dị như thế.

2. Sông La Tinh (sông Phù Ly)

• Bắt nguồn từ vùng núi Hội Sơn (huyện Phù Cát), có lưu vực thuộc hai huyện Phù Cát và Phù Mỹ.
• Là địa giới tự nhiên chia tách hai huyện Phù Mỹ và Phù Cát, đổ ra biển ở đầm Đề Gi.
• Nhỏ, ngắn và dốc nên thường kèm theo lũ lụt mỗi mùa mưa về và đặc biệt khi thủy lợi Hội Sơn xả lũ.

Dòng sông La Tinh là một trong những kí ức đẹp nhất của mình khi nhớ về quê nội, quê ông ở bờ bên này, quê bà ở bờ bên kia. Khi còn bé, mỗi lần theo ba mẹ về quê, mình thích nhất là được đi đò trên dòng sông La Tinh. Lúc ấy, mình ước gì khoảng cách giữa đôi bờ là mênh mông vô tận, để được lênh đênh hoài trên sông. Bây giờ nối đôi bờ sông là rất nhiều những cây cầu nhỏ, giao thông thuận tiện hơn và những chuyến đò chỉ còn trong hồi ức.

Sông La Tinh trong trái tim mình là những câu chuyện kể về tuổi thơ tắm sông, bắt cá của ba. Là những lần ba suýt đuối nước khi bơi qua sông để đi về giữa quê cha và quê mẹ. Ba mình là một em bé mồ côi nên dòng sông đâu đó cũng vỗ về đứa trẻ con ngày ấy, thay cho cái ôm của mẹ, lời dặn dò của cha. Kí ức của ba, qua dòng sông La Tinh trở thành một phần kí ức và tình yêu quê hương của con gái nhỏ. Và biết đâu, hai mươi năm sau lại góp một phần trong kí ức của Ốc Bí thân yêu.

Chú thích: Cá Chình là loài cá đẻ trứng ở thượng nguồn sông La Tinh, trứng theo dòng nước đổ về biển. Cá con nở ra ở cửa biển, theo triều cường bơi ngược dòng về lại với thượng nguồn La Tinh.

3. Sông Côn (sông Kone/ sông Kôn/ sông Tuy Viễn)

• Dài khoảng 172km, có lưu vực rộng 2.980 km² thuộc huyện An Khê (Gia Lai), An Lão, Vĩnh Thạnh, Tây Sơn, Vân Canh, An Nhơn và Tuy Phước (Bình Định).
• Chảy qua địa phận An Lão, Vĩnh Thạnh, Tây Sơn, An Nhơn và Tuy Phước
• Chi lưu đổ ra biển ở đầm Thị Nại.

Sông Côn là dòng sông lớn nhất tỉnh Bình Định, đóng góp quan trọng nhất cho sự phát triển về kinh tế và văn hóa của tỉnh. Sông Côn cõng trên lưng khoảng 14 dự án thủy điện, mang lại nguồn năng lượng điện dồi dào. Sông Côn bồi đắp nên vùng đồng bằng màu mỡ An Nhơn – Tuy Phước. Đôi bờ sông Côn cũng là cái nôi của văn hóa Champa, nơi khởi phát của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, nơi hưởng ứng tích cực phong trào Cần Vương chống Pháp …

Sông Côn còn gắn liền với những làng võ nổi tiếng nhất tỉnh Bình Định với “Roi Thuận Truyền – Quyền An Vinh“, với chùa Long Phước được mệnh danh “Thiếu Lâm tự“. Nếu Bình Định là miền đất võ thì đôi bờ sông Côn là trái tim của văn hóa võ thuật Bình Định.

Ngược về thượng nguồn sông Côn là thác K50 hùng vĩ – nơi mà bất cứ ai yêu trekking cũng một lần muốn khám phá. Sông Côn bắt nguồn từ đài ngàn Tây Nguyên, mang theo sự hùng vĩ của thiên nhiên xuôi về Bình Định. Cộng với sự tác động của con người đã tạo nên một dòng sông Côn hung dữ, nhấn chìm bao làng mạc khi mùa lũ về. Sông Côn là chứng nhân rõ ràng nhất cho hình ảnh “miền Trung bão lũ” của tỉnh Bình Định.

Nhưng sông Côn cũng bồi đắp nên vùng đồng bằng rộng lớn, nuôi dưỡng những làng mạc trù phù nhất tỉnh Bình Định. Những đặc sản trứ danh xứ Nẫu cũng đến từ đây: nem chua chợ huyện, rượu bàu đá, bún song thằn, bún an thái ……

4. Sông Hà Thanh

• Bắt nguồn từ huyện Vân Canh, chảy qua và có lưu vực thuộc các huyện: Vân Canh, Tuy Phước và thành phố Quy Nhơn.
• Hạ lưu chia thành nhiều nhánh nhỏ, đổ ra biển ở đầm Thị Nai.
• Hà Thanh có nghĩa là dòng sông trong xanh trong từ Hán Việt.

Hà Thanh là dòng sông duy nhất chảy qua địa bàn thành phố Quy Nhơn, tô điểm thêm cho vẻ đẹp đậm chất thơ của thành phố biển này. Hà Thanh đoạn chảy qua Quy Nhơn được đặc trưng bởi những cụm rừng ngập mặn nho nhỏ, lấp ló đâu đó là những bè cá, nhà hàng hải sản trên mặt sông. Trên dòng sông là những cây cầu nhỏ bé, xinh xắn và lấp lánh ánh đèn về đêm cầu chữ Y, cầu Hoa Lữ, cầu Hà Thanh đếm số từ 1 đến 7.

Sông Hà Thanh đang dần được khai thác để trở thành một phần quan trọng của du lịch Bình Định. Mình hi vọng trong thời gian tới, sau khi chỉnh trang đô thị sẽ có nhiều hoạt động để khai thác hết tiềm năng của sông Hà Thanh, nhất là du lịch về đêm.

Khi viết đến đây, tự nhiên mình cảm thấy quê hương mình đẹp quá, mình tin rằng mỗi người con Bình Định đều có nhiều kỉ niệm gắn với những dòng sông quê hương. Dù sau này Bình Định có mang tên gì thì Lại Giang, La Tinh, sông Côn hay Hà Thanh vẫn ở nguyên đó, như bầu sữa mẹ nuôi lớn những người con đất võ thân thương.

Mình rất mong nhận được những ý kiến đóng góp để hoàn thiện bài viết hơn. Chân thành cảm ơn các bạn!