Ai đã đặt tên cho xứ Nẫu?

Thời phổ thông, lúc học đến bài “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” mình chợt nghĩ trong đầu: “Ai đã đặt tên cho quê hương mình là “Bình Định”? Cái tên này có ý nghĩa gì đặc biệt không? Từ bao giờ vùng đất này được gọi bằng tên Bình Định? … Cùng Phương đi tìm câu trả lời nhé.

Lịch sử hình thành vùng đất Bình Định được ghi nhận từ thời Bắc thuộc, thay đổi qua nhiều cái tên như đât Việt Thường, Lâm Ấp, Châu Xung, Châu Lâm …. thuộc các quận xa xôi thuộc các triều đại Trung Hoa từ đời Tần đến đời Đường.

Kể từ thế kỉ 13 đến năm 1470, vùng đất này có tên gọi Vijaya (Đồ Bàn) là kinh đô của vương quốc cổ Chiêm Thành (cai trị bởi dân tộc Chăm ngày nay).

Từ năm 1470, trên con đường Nam tiến, vua Lê Thánh Tông đã chính thức sáp nhập Đồ Bàn vào bản đồ Đại Việt và đổi tên Vijaya thành phù Hoài Nhơn (1 phần của quận Quảng Nam), bao gồm 3 huyện: Bồng Sơn, Phù Li và Tuy Viễn. Lúc này Bình Định tạm thời là vùng đất cực Nam của Đại Việt. Những cái tên sau gần 600 năm vẫn còn tồn tại đến thời bây giờ.

Năm 1602, chúa Nguyễn Hoàng đổi tên phủ Hoài Nhơn thành Quy Nhơn. Cái tên Quy Nhơn quen thuộc đã chính thức xuất hiện và tồn tại đến bây giờ và có lẽ vẫn còn tồn tại đến rất lâu về sau nữa.

Năm 1797, vua Nguyễn Ánh (lúc này chưa có niên hiệu Gia Long nên mình gọi theo tên chứ không phải bất kính nhé) sau khi đánh bại Cảnh Thịnh, lấy lại được phủ Quy Nhơn (được đổi tên là “Thành Hoàng Đế” trong thời gian ngắn) đã đặt lại tên là BÌNH ĐỊNH. Tới đây thì ba câu hỏi WHO, WHY, WHEN chắc đã rõ câu trả lời rồi hén. “Do vua Nguyễn Ánh đặt năm 1797 với ý nghĩa vùng đất đã được dẹp yên bạo loạn.” Kể từ thời điểm này đến hết thời kì trị vị của triều Nguyễn, Bình Định luôn được đặt trong diện “Kiểm soát đặc biệt” vì lý do “Ai cũng biết đây là quê hương của ai đó.” Viết tới đây mình thấy hơi bớt vui một xíu rồi, thôi lỡ có mất tên Bình Định thật thì cũng đỡ buồn.

Từ khoảng 1827-1921, từ lúc chiến thần M&A Minh Mạng mở rộng bản đồ Việt Nam thì Bình Định trải qua nhiều lần chia tách và sáp nhập với các tỉnh lân cận và tên gọi cũng thay đổi liên tục theo địa giới, những cái tên quen thuộc xuất hiện trong giai đoạn này như: Bình Phú (ghép Bình Định và Phú Yên), An Nhơn, Hoài NHơn, Tuy Phước, Phù Mỹ ….

Kể từ 1921 đến nay, địa giới của tỉnh cơ bản hoàn chỉnh với tên gọi Bình Định như bây giờ. Có một giai đoạn ngắn ghép với Quảng Ngãi nhưng không đang kể. Tên gọi Bình Định ổn định hơn 100 năm và đến thời điểm này chuẩn bị biến mất (một lần nữa).

Ngoài lịch sử tên gọi chính thức thay đổi liên tục thì Bình Định còn được gọi (hoặc tự đặt cho mình) nhiều biệt danh đáng yêu khác.

Quen thuộc nhất có lẽ là “xứ Nẫu” được chia sẻ cùng Phú Yên. Tên gọi này xuất phát từ phương ngữ vùng đất này. Ở đây người địa phương sẽ dùng “nẫu” thay cho “người ta” trong tiếng phổ thông. Đi du lịch bạn sẽ dễ dàng bắt gặp những câu nói: “Chớ ai chỉ mầy tới chỗ đây ăn? – Nẫu chỉ ó.” “Ăn xong rầu biết đi đâu có chỗ uống nước ép ẩu đây? – Hỏi nẫu thử.” Cái giọng đặc trưng, nghe quê ơi là quê nhưng cũng thương sao mà thương. Còn gì thể hiện rõ hơn nét chân chất, thật thà của người dân nơi đâu bằng giọng nói của “Nẫu” nữa chứ.

Người Bình Định thường tự nói về quê hương mình đầy tự hào với tên gọi “Đất Võ trời Văn“. Người Bình Định tự hào vì là nơi sinh ra khởi nghĩa Tây Sơn anh hùng, chấm dứt 50 năm nội chiến chia cắt dân tộc. Võ thuật Bình Định trứ danh cả nước với nhiều môn phái, không chỉ gói gọn tại Bình Định mà từ nơi đây những võ đường theo chân người con đất võ đi khắp thế giới. Người Bình Định cũng tự hào khi là nơi chôn nhau cắt rốn hoặc yên nghỉ cuối đời của những nhà văn hoá lừng danh: Đào Duy Từ, Đào Tấn, Quách Tấn, Xuân Diệu, Chế Lan Viên …. Bình Định cũng là nơi sinh ra nghệ thuật hát Tuồng (Bội), hát Bài Chòi … gắn liền mật thiết với văn hoá vùng biển …

Dân dã hơn, những người con Bình Định xa quê hay gọi quê hương bằng con số “dân 77”, gọi theo định danh biển số xe. Hoặc các TikToker trên mạng hay nói “77 Bình Định mãi đỉnh”. Dù là tên gọi nào, mỗi khi ai đó nhắc về quê hương, mình đều thấy đôi mắt ấy lấp lánh tự hào khi nhắc đến quê hương.

Dù tương lai sắp tới, có lẽ mình sẽ giới thiệu mình đến từ “Gia Lai” hay bất cứ cái tên nào khác không phải Bình Định thì mình tin rằng, quê hương vẫn còn đó trong tim. Nhìn rộng ra, trong suốt tiến trình lịch sử, tên gọi vùng đất này thay đổi liên tục theo thời gian và Bình Định cũng chỉ mới ổn định trong hơn 100 năm gần đây. Vậy thì đừng buồn nữa khi cái tên quen thuộc biến mất bởi vì cội nguồn văn hoá mới là chữ kí của mảnh đất này.

Địa giới hành chính không giới hạn được quê hương, dù tên gọi gì, thì quê hương vẫn ở đây, vẫn trường tồn trong tinh thần thượng võ của người con đất võ, trong bản tính chân chất thật thà của ‘xứ Nẫu” thân thương, trong tim tôi và trong tim bạn.